Historia Muzeum Miejskiego w Nowej Soli

Opublikowane: 14 marzec 2011.

Powstanie i organizacja

Placówkę muzealną w Nowej Soli zorganizowano siłami społecznymi, a wśród ludzi zaangażowanych w organizację muzeum główną rolę odgrywał jej późniejszy kierownik – Aleksander Fudalej oraz jego małżonka, Antonina. Od lutego 1946 roku organizowano równolegle muzeum i bibliotekę miejską. Działacze społeczni pomagający w pracach zrzeszyli się jesienią tego roku w Towarzystwie Przyjaciół Muzeum, które w roku 1958 otrzymało osobowość prawną. Aż do jego rozwiązania w roku 1992 prezesem TPM był Józef Pukajło – dziennikarz i prawnik, zaangażowany zawsze w niezliczone miejskie akcje społeczne.

Zbiory dla nowosolskiego muzeum gromadzono z dużym zapałem i ze wszystkich dostępnych źródeł: z dawnych muzeów w Nowej Soli, Bytomiu Odrzańskim, Kożuchowie, penetracji terenu powiatów kożuchowskiego, głogowskiego, żarskiego, żagańskiego i lubskiego, przekazów z Urzędu Likwidacyjnego, a także bardzo licznych wówczas darów od osób prywatnych i przekazów różnych instytucji.

Muzeum w Nowej Soli pierwszą po wojnie wystawę udostępniło zwiedzającym 3 maja 1947 roku, w poprzedniej jeszcze siedzibie, przy ówczesnej ulicy Rooswelta ( obecnie W. Witosa ). W październiku 1948 roku muzeum otrzymało po remoncie adaptacyjnym budynek na rogu ulicy Świerczewskiego i Hanki Rawickiej (dziś Muzealnej i Gimnazjalnej), pozostający jego sie  dzibą do chwili obecnej.

W latach 1946-1949 placówka funkcjonowała w oparciu o siły społeczne, ciesząc się żywym, życzliwym poparciem miejscowego społeczeństwa. Fundusze niezbędne do prowadzenia działalności pochodziły z dochodów z organizowanych zabaw, przedstawień teatralnych, loterii, organizowanych przez Towarzystwo Przyjaciół Muzeum.

Formalne upaństwowienie muzeum nastąpiło w grudniu 1949 roku, kiedy to na mocy uchwały Rady Państwa Ministerstwo Kultury i Sztuki przejęło istniejące placówki muzealne „pod swój zarząd i użytkowanie, wraz z całą posesją”, a muzeum nowosolskie porządkowano administracyjnie władzom powiatu. Formalnie stwierdziła to Prezydium Powiatowej Rady Narodowej (w Kożuchowie z siedzibą w Nowej Soli) z dnia 15 grudnia 1949 roku. Charakter placówki powiatowej utrzymał się do 1975 roku, kiedy w wyniku kolejnej reformy administracyjnej zlikwidowano powiaty, a muzeum znalazło się w strukturze miejskich placówek kultury

Merytoryczną opiekę nad muzeum nowosolskim od roku 1946 sprawowało wrocławskie Muzeum Śląskie (dzisiejsze Muzeum Narodowe), choć formalnie sprawa ta uregulowana została dopiero w styczniu 1951 r., kiedy to mianowano je muzeum okręgowym dla muzeów państwowych województw wrocławskiego i opolskiego.

W związku ze zmianą podziału administracyjnego kraju ( w czerwcu 1950 r. utworzone zostało województwo zielonogórskie, a od 11 kwietnia 1953 r. Nowa Sól uzyskała status miasta powiatowego), od roku 1952 muzeum przekazano pod nadzór merytoryczny Muzeum Narodowemu w Poznaniu, jako właściwemu terytorialnie muzeum okręgowemu.

1 stycznia 1958 roku uchwałą Rady Ministrów w sprawie dalszego rozszerzania kompetencji rad narodowych utworzony został zielonogórski okręg muzealny, obejmujący muzea w Gorzowie Wielkopolskim, Międzyrzeczu, Nowej Soli i Zielonej Górze. Nadzór merytoryczny nad placówką nowosolską objęło Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze i sprawowało go nieprzerwanie jako muzeum okręgowe do 1990 roku.

W 1990 roku w wyniku zmian ustroju państwa, przestały działać poprzednie struktury organizacji muzealnictwa. Brzemienna w skutkach okazała się ustawa z grudnia 1990 roku znosząca Fundusz Rozwoju Kultury, za pośrednictwem którego finansowane były dotąd muzea. Ustawa ta podzieliła muzea na podległe administracji rządowej, które finansowane były nadal z budżetu państwa za pośrednictwem urzędów wojewódzkich i muzea, które przekazano do prowadzenia i finansowania lokalnym samorządom, w przypadku Nowej Soli – budżetowi miasta. Bardzo szybko pojawiły się głosy o konieczności redukcji wydatków na utrzymanie miejskich placówek kulturalnych, a najlepiej ich całkowitej likwidacji. Fakt, że w ciągu lat 90.XX wieku, nie doszło do likwidacji Muzeum Miejskiego uznać można za niewątpliwy sukces. I choć jeszcze w 1998 forsowano pomysł przeznaczenia siedziby muzeum na magazyny Urzędu Stanu Cywilnego, dzięki życzliwemu wsparciu wielu osób od pomysłu odstąpiono.

Siedziba muzeum

Połowa narożnej działki, położonej u zbiegu ulicy Muzealnej i Gimnazjalnej, o powierzchni 3015 m², stanowiąca składnik własności Gminy Nowa Sól – Miasto zabudowana jest trzema wolnostojącymi budynkami, ustawionymi w podkowę wokół wewnętrznego dziedzińca. Druga połowa działki to teren dawnego użytkowego ogrodu. Plany inwestycyjne miasta przewidują, że po połączeniu z sąsiadującym ogródkiem jordanowskim i terenami zielonymi wokół przyszłej siedziby miejskiej biblioteki przy ul. Bankowej, powstanie tu miejski park z kameralnym amfiteatrem i ekspozycją rzeźb plenerowych. Dziś całością posesji administruje Muzeum Miejskie, korzystając z własności komunalnej na zasadzie użyczenia. W gmachu głównym muzeum, połączono funkcje administracyjne, wystawiennicze i magazynowe. W jednym z pawilonów bocznych, zaadaptowanym do funkcji wystawienniczych w połowie lat 60.XX wieku, umieszczono wystawę przyrodniczą. Drugi pawilon wymaga opracowania programu użytkowego i prac adaptacyjnych. Z pewnością jego część zaadaptowana zostanie na potrzeby zaplecza technicznego dla planowanego w ogrodzie amfiteatru.

Gmach główny, zbudowany został przez właściciela nowosolskiej fabryki nici Aleksandra Gruschwitza dla syna Alfreda. Dokumentacja architektoniczna datowana jest na rok 1883, a w 1884 uzupełniona o projekt budowy dwóch pawilonów od strony ogrodu. Pomimo upływu lat, zarówno elewacje, jak wnętrza uległy niewielkim zmianom. Najlepiej zachowały się pomieszczenia na parterze z bogatymi stiukami na sufitach i malowanym plafonem w holu, przedstawiającym kobietę z wrzecionem, co w oczywisty sposób nawiązuje do profesji pierwszego właściciela willi. Budynek wpisany jest do rejestru zabytków pod nr 2210. Gmach główny muzeum oraz pawilon przyrodniczy, remontowane systematycznie przez ostatnie 20 lat ubiegłego wieku są w dobrym stanie technicznym. Pierwszy od 1947 roku kapitalny remont ich elewacji w latach 2003-2004 przeprowadzono ze środków na roboty publiczne przywrócił im pierwotne walory estetyczne, ujawniając piękno architektury.

Powierzchnia wystawiennicza, którą dysponuje muzeum to 750 m², w tym 650 m² zajmują wystawy stałe, a 100 m² przeznaczone jest na lokalizację wystaw czasowych. Powierzchnia magazynów zabytków wynosi ok. 200 m².

Historia muzeum do pobrania

Krystyna Bakalarz